نقش‌ حيدرخان‌ عمواوغلي‌ در مشروطه‌ آذربايجان‌

 محمدرضا عظيمي‌

يكي‌ از خانواده‌هايي‌ كه‌ از اروميه‌ به‌سال‌ 9-1308 ه.ق‌ (1270 ه.ض‌) به‌ شهرالكساندرپل‌ كوچيد خانواده‌ «تاري‌وردي‌» بود ومشهدي‌ علي‌ اكبر كه‌ به‌شغل‌ طبابت‌ اشتغال‌ داشت‌ داراي‌ يازده‌فرزند، شش‌ پسر و پنج‌ دختر بود كه‌ دوتن‌ از پسران‌ او «حيدر» و «عباس‌»ناميده‌ مي‌شدند. حيدر به‌ سال‌ 1298ه.ق‌ (1880 م‌) در اروميه‌ زاده‌ شد. حيدرتحصيلات‌ ابتدايي‌ را در الكساندرپل‌ وسپس‌ تحصيلات‌ عالي‌ در مدرسه‌ عالي‌ايروان‌ گذراند پس‌ از چندي‌ در مدرسه‌صنعتي‌ تفليس‌ مدرك‌ مهندسي‌ برق‌ رااخذ كرد. حيدر كه‌ به‌ گفته‌ خودش‌ ازدوازده‌ سالگي‌ داخل‌ امور سياسي‌ بودپس‌ از خاتمه‌ تحصيل‌ به‌ سال‌ 1889 م‌ دراداره‌ برق‌ و صنايع‌ معدن‌ باكو مشغول‌ به‌كار شد و به‌ واسطه‌ آشنايي‌ كه‌ به‌ سال‌1900 م‌ با دكتر نريمان‌ نريمانوف‌ رهبرحزل‌ اجتماعيون‌ عاميون‌ (سويسال‌دمكرات‌) پيدا كرد به‌ آن‌ فرقه‌ پيوست‌. به‌سال‌ 1318 ه.ق‌، مظفرالدين‌ شاه‌، هنگام‌بازگشت‌ از سفر اول‌ فرنگستان‌ به‌همراهي‌ ميرزا علي‌اصغرخان‌امين‌السلطان‌ اتابك‌ اعظم‌، در باكوتصميم‌ گرفت‌ كه‌ جهت‌ داير كردن‌كارخانه‌ برق‌ آستان‌ قدس‌ مشهد يك‌ نفرمهندس‌ برق‌ مسلمان‌ استخدام‌ كند.مسلمانان‌ باكو- يا در حقيقت‌ فرقه‌اجتماعيون‌ عاميون‌ ايران‌ در باكو -حيدرخان‌ را معرفي‌ كردند - حيدرخان‌در شعبان‌ 1320 ه.ق‌ وارد مشهد شد و به‌داير كردن‌ كارخانه‌ برق‌ آستان‌ قدس‌رضوي‌ و بالاخيابان‌ مشهد پرداخت‌.

حيدرخان‌ درباره‌ دوران‌ اقامتش‌ درمشهد چنين‌ مي‌نويسد:

«چون‌ چراغ‌ برق‌ يك‌ چيز تازه‌ در ايران‌بود ولذا اهل‌ خراسان‌ اغلب‌ به‌ تماشاي‌كارخانه‌ آمده‌، من‌ به‌ همين‌ ملاحظه‌تقريباً با تمام‌ اهل‌ خراسان‌ آشنا شدم‌. به‌واسطه‌ همين‌ آشنايي‌ گراني‌ نان‌ را دست‌آويز قرار داده‌ اهالي‌ را بر عليه‌ حاكم‌تحريك‌ نموده‌ و آنها را به‌ هيجان‌ آوردم‌كه‌ بر عزل‌ حكومت‌ مستبد اجماع‌ و قيام‌نمايند در ضمن‌ هيجان‌ عمومي‌ خراسان‌چندين‌ خانه‌ هم‌ تاراج‌ شد كه‌ يكي‌ از آنهاخانه‌ نايب‌ التوليه‌ (از سركشيكهاي‌ حرم‌مطهر بود كه‌ چهل‌ هزار تومان‌ از دهات‌موقوفه‌ حضرتي‌ عايدي‌ داشت‌) بود كه‌بيست‌ خم‌ شراب‌ از منزلش‌ بيرون‌آوردند. اين‌ هيجان‌ 13 روز طول‌ كشيدو سرانجام‌ نيرالدوله‌ (حاكم‌ خراسان‌)معزول‌ و ركن‌ الدوله‌ منصوب‌ گرديد».

حيدرخان‌ در تمام‌ يازده‌ ماه‌ اقامتش‌ درمشهد كوشيد تا شعبه‌ فرقه‌ اجتماعيون‌عاميون‌ را در مشهد برپا كند لكن‌ به‌واسطه‌ عدم‌ رشد سياسي‌ مردم‌ و نبودن‌زمينه‌ فكري‌ موفق‌ نشد و به‌ تهران‌بازگشت‌. پس‌ از صدور فرمان‌ مشروطه‌و آشنايي‌ مردم‌ با افكار نو حيدرخان‌زمينه‌ تاسيس‌ يك‌ حزب‌ سياسي‌ رامناسب‌ ديد لذا با چند نفر كه‌ آنها رامي‌شناخت‌ طرح‌ تاسيس‌ فرقه‌اجتماعيون‌ عاميون‌ متشكل‌ از: ملك‌المتكلمين‌، سيدجمال‌الدين‌ واعظ‌اصفهاني‌، ميرزا جهانگيرخان‌،سيدمحمدرضا مساوات‌، سيد حسن‌تقي‌زاده‌، حكيم‌ الملك‌، سيد عبدالرحيم‌خلخالي‌، سيدجليل‌ اردبيلي‌،معاضرالسلطنه‌، ميرزا سليمان‌ خان‌،حسينقلي‌ خان‌ نواب‌، ميرزا علي‌اكبرخان‌دهخدا، به‌ اعدام‌ اتابك‌ صدراعظم‌محمدعلي‌ شاه‌ راي‌ داده‌ و اعدام‌ اتابك‌را به‌ كميته‌ اجراي‌ فرستادند.

حيدرخان‌ عمواوغلي‌ بنا به‌ تصميم‌ فرقه‌اجتماعيون‌ عاميون‌ بر آن‌ شد كه‌ براي‌ترسانيدن‌ مستبدين‌ كه‌ در آن‌ زمان‌ به‌اسم‌ «انجمن‌ خدمت‌» حوزه‌اي‌ تشكيل‌داده‌ و با محمدعلي‌ شاه‌ ارتباط‌ باطني‌داشته‌ و براي‌ تخريب‌ اساس‌ مشروطيت‌كار مي‌كردند يك‌ بمبي‌ به‌ خانه‌ وزيرمخصوص‌ بياندازد. اين‌ كار انجام‌ شد وسپس‌ حيدرخان‌ با تنهايي‌ خود كه‌متخصص‌ انواع‌ بمبها بود، بمب‌ ديگري‌را در خانه‌ علاءالدوله‌ به‌ كار گذاشته‌ بوداين‌ مسئله‌ به‌ قدري‌ در مردم‌ تاثيرگذاشت‌ كه‌ حتي‌ اروپاييهاي‌ مقيم‌ تهران‌مي‌گفتند كه‌: ايران‌ ديگر ايران‌ سابق‌نيست‌ ديگر ملت‌ به‌ حقوق‌ خود واقف‌شده‌ است‌. سرانجام‌ در 21 رجب‌ 1325ه.ق‌ عباس‌ آقا صراف‌ آذربايجاني‌ مامورترور اتابك‌ به‌ همراه‌ حيدرخان‌عمواوغلي‌ و چند تن‌ ديگر، اتابك‌ را به‌ضرب‌ گلوله‌ از پاي‌ در مي‌آوردند، كه‌خود عباس‌ اقا نيز كشته‌ مي‌شود ولي‌حيدرخان‌ و ديگران‌ موفق‌ به‌ فرارمي‌شوند.

قتل‌ اتابك‌ همه‌ مستبدين‌ و بدخواهان‌ راهشدار داد و فهمانيد كه‌ حزب‌ و فرقه‌اي‌قوي‌ و با پرنسيب‌ كه‌ اعضاي‌ آن‌ از فداي‌جان‌ نيز دريغ‌ ندارند پاسداري‌«مشروطه‌» را تعهد كرده‌ است‌. قتل‌اتابك‌ از همه‌ بيشتر به‌ محمدعلي‌ شاه‌گران‌ آمد و آن‌ را مقدمه‌ زوال‌ سلطنت‌خود دانست‌ پاكباختگان‌ راه‌ آزادي‌ بر آن‌شدند كه‌ اين‌ آخرين‌ و صد البته‌بزرگترين‌ مانع‌ يعني‌ محمدعلي‌ شاه‌ راهشداري‌ داده‌ باشند لذا لازم‌ ديدند كه‌همچون‌ ماجراي‌ اتابك‌ نهضت‌ بامحمدعلي‌ شاه‌ اتمام‌ حجت‌ كنند و به‌ اونيز گوشزد كنند كه‌ آنچه‌ بر سر اتابك‌آمد دور نيست‌ كه‌ بر سر وي‌ نيز بيايد.لذا فرقه‌ اجتماعيون‌ عاميون‌ ايران‌ متن‌تهديدآميزي‌ را به‌ زبان‌ ترك‌ در هفته‌نامه‌ مساوات‌ منتشر كرد. به‌ دنبال‌ صادرشدن‌ دستور اعدام‌ محمدعلي‌ شاه‌ ازطرف‌ فرقه‌، حيدرخان‌ عمواوغلي‌ مامورگرديد كه‌ اين‌ امر مهم‌ را كه‌ حيات‌ يك‌ملتي‌ را در بر دارد به‌ عهده‌ گيرد. سرانجام‌ در 25 محرم‌ 1326 در اثر سوء قصدحيدرخان‌ و همدستانش‌ در دوشان‌ تپه‌،محمدعليشاه‌ زخمي‌ گرديد و حيدرخان‌و همراهانش‌ به‌ عنوان‌ متهم‌ از دادگاه‌ به‌علت‌ نداشتن‌ مدرك‌ كافي‌ تبرئه‌ شدند.پس‌ از به‌ توپ‌ بستن‌ مجلس‌ توسط‌محمدعلي‌ شاه‌ در 23 جمادي‌الثاني‌1326، آزاديخواهان‌ دستگير يا متواري‌شدند حيدرخان‌ عمواوغلي‌ خود را نيز به‌باكو رسانيد. سپس‌ فرقه‌ اجتماعيون‌عاميون‌ تبريز بنا به‌ اقتضاي‌ زمان‌ و باكوشش‌ كه‌ حيدرخان‌ عمواوغلي‌ جهت‌تهيه‌ اسلحه‌ و افراد جنگي‌ به‌ كار برده‌بود تجديد سازمان‌ يافت‌ و به‌ رهبري‌حيدرخان‌ عمواوغلي‌ و علي‌ مسيو وساير پاكباختگان‌ راه‌ آزادي‌، پيروزي‌انقلاب‌ مشروطه‌ را تعهد كرد. نظمي‌ كه‌در روابط‌ اعضاي‌ فرقه‌ حكومت‌ مي‌كرد.آن‌ چنان‌ حساب‌ شده‌ و دقيق‌ بود كه‌ هيچ‌فرد نامحرم‌ نمي‌توانست‌ به‌ سلولهاي‌فرقه‌ رسوخ‌ كند و همين‌ امر موجب‌ شده‌بود كه‌ فرقه‌ اجتماعيون‌ عاميون‌ تبريز به‌«مركز غيبي‌» معروف‌ شود. حيدرخان‌عمواوغلي‌ در تبريز علاوه‌ بر زعامت‌ ورهبري‌ فرقه‌ اجتماعيون‌ شخصاً درجنگهاي‌ تبريز شركت‌ مي‌كرد. «ستارخان‌به‌ حيدرخان‌ عمواوغلي‌ معتقد و بلكه‌تحت‌ تاثير جاذبه‌ قوي‌ وي‌ قرار گرفته‌بود فعاليت‌ خستگي‌ناپذير و ايمان‌ راسخ‌حيدرخان‌ به‌ مشروطه‌، طوري‌ ستارخان‌را مجذوب‌ كرده‌ بود كه‌ هميشه‌ دستي‌ به‌نشانه‌ حيدرخان‌ مي‌زده‌ و مي‌گفتند: هرچه‌ حيدرخان‌ بگويد همان‌ است‌.

در اين‌ برهه‌ از زمان‌ تنها در آذربايجان‌بود كه‌ شعله‌هاي‌ انقلاب‌ از سراسر آن‌زبانه‌ مي‌كشيد آذربايجانيان‌ به‌ رهبري‌فرقه‌ اجتماعيون‌ عاميون‌ جنگ‌ بي‌امان‌خود را بر عليه‌ استبداد ادامه‌ مي‌دادند وهمه‌ مردم‌ ايران‌ اين‌ پايداري‌ و استقامت‌آذربايجانيان‌ را به‌ ديده‌ تحسين‌مي‌نگريستند، آزاديخواهان‌ اصفهان‌ درتهيج‌ و سپاسگزاري‌ از مردم‌ آذربايجان‌شعر مي‌سرودند:

ملت‌ تبريز خدا يارتان‌دست‌ خدايي‌ كمك‌ كارتان‌

پر شده‌ اين‌ ملك‌ ز گفتارتان‌از هنر باقر و ستارتان‌

هنگامي‌ كه‌ مرند و جلفا از دست‌ حاكم‌مستبد، شجاع‌ نظام‌ توسط‌ قشون‌ تبريزآزاد گشت‌ حيدرخان‌ عمواوغلي‌ براي‌ سرو سامان‌ دادن‌ به‌ اوضاع‌ مرند بدان‌ شهررفت‌ و همچون‌ رهبري‌ خردمند به‌ كارپرداخت‌. پس‌ به‌ دستور فرقه‌ براي‌استخلاص‌ خوي‌ كه‌ مستبدين‌ گلويش‌ راسخت‌ مي‌فشردند، به‌ همراه‌ قشونش‌ واردخوي‌ شد و امير امجد را توانست‌ فراردهد و اوضاع‌ خوي‌ را سر و سامان‌ داد.زماني‌ كه‌ حيدرخان‌ عمواوغلي‌ ازاوضاع‌ گيلان‌ و اصفهان‌ و ترتيباتي‌ كه‌مشروطه‌ خواهان‌ آن‌ خطه‌ در كارمشروطه‌ داده‌ بودند با آن‌ انديشه‌ توانا وديد صحيح‌ سياسي‌ مصمم‌ به‌ يك‌ كاسه‌كردن‌ نيروهاي‌ مشروطه‌ خواهان‌ براي‌فتح‌ تهران‌ شد، به‌ همين‌ منظور به‌ تهران‌و از آنجا به‌ اصفهان‌ رفت‌. و كوشيدمردان‌ بختياري‌ را نيز به‌ اين‌ سو سوق‌دهد.

پس‌ از فتح‌ تهران‌ و پناهنده‌ شدن‌محمدعلي‌ شاه‌ به‌ سفارت‌ روسيه‌ در 27جمادي‌ الثاني‌ 1327 ه.ق‌ مجلسي‌ به‌ نام‌مجلس‌ عالي‌ در حدود 500 نفر از وكلاي‌دوره‌ اول‌ مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ و سرداران‌قشون‌ ملي‌ و عده‌ از وزراء و شاهزادگان‌و اعيان‌ و اشراف‌ تشكيل‌ و به‌ پادشاهي‌احمد ميرزا راي‌ دادند. ظاهراً اوضاع‌چنان‌ حاكي‌ بود كه‌ مشروطه‌ خواهان‌پيروز شده‌ لكن‌ اين‌ پنداري‌ بيش‌ نبودچرا كه‌ بسياري‌ از سردمداران‌ قاجاري‌ ومستبدين‌ سابق‌ رخت‌ عوض‌ كرده‌ و درقدرت‌ نفوذ كردند و اين‌ بر آزاديخواهان‌گران‌ مي‌آمد. انقلابيون‌ از جمله‌حيدرخان‌ كه‌ همگي‌ افرادي‌ روشنفكر وتحصيلكرده‌ و وارد به‌ اوضاع‌ جهاني‌بودند و اكثراً در سياست‌ مدن‌ چگونگي‌احزاب‌ سياسي‌ دنيا مطالعه‌ داشتندپراكندگي‌ را موجب‌ شكست‌ مشروطيت‌تشخيص‌ دادند و دست‌ به‌ تشكيل‌ حزب‌دمكرات‌ (نشأت‌ يافته‌ از حزب‌اجتماعيون‌ عاميون‌ يا سوسيال‌ دمكرات‌)زدند. حيدرخان‌ عمواوغلي‌ به‌ منظورتبليغ‌ و تشكيل‌ شعبه‌ حزب‌ دمكرات‌ درخراسان‌ در سال‌ 1328 ه.ق‌ به‌ مشهدرفت‌ و توانست‌ اشخاصي‌ همچون‌محمدتقي‌ بهار (ملك‌ الشعراء) را وارداين‌ حزب‌ كند. به‌ هر حال‌ حيدرخان‌عمواوغلي‌ در سال‌ 1329 ه.ق‌ به‌ تهران‌بازگشت‌ لكن‌ دولت‌ موقت‌ از وجودحيدرخان‌ در تهران‌ ناخشنود بود از اين‌رو حيدرخان‌ بار سفر اروپا بست‌ و ازطريق‌ روسيه‌ به‌ فرانسه‌ و سوئيس‌ رفت‌.و به‌ همكاران‌ لنين‌ پي��واي‌ انقلاب‌روسيه‌ پيوست‌ گرچه‌ فعاليت‌ او در حزب‌سوسيال‌ دمكرات‌ روسيه‌، تمام‌ وقت‌ اوار مي‌گرفت‌ ولي‌ هر موقع‌ كه‌ لازم‌مي‌شداز اقدامات‌ مجدانه‌ به‌ نفع‌ ايران‌باز نمي‌ايستاد. سيدمحمدعلي‌ جمالزاده‌مي‌نويسد: اولين‌ بار من‌ حيدرخان‌عمواوغلي‌ را در اواخر سال‌ 1914 م‌موقعي‌ كه‌ جنگ‌ جهاني‌ اول‌ شروع‌ شده‌بود در پاريس‌ ديدم‌ من‌ در آن‌ زمان‌ درشهر ديژون‌ درس‌ مي‌خواندم‌ و چون‌دولت‌ بورسيه‌ دانشجويان‌ را به‌ علت‌جنگ‌ قطع‌ كرده‌ بود خوراك‌ ما منحصربه‌ نان‌ و پنير و گاهي‌ تخم‌ مرغ‌ را دو نفربا هم‌ قسمت‌ مي‌كرديم‌ در اين‌ زمان‌حيدرخان‌ عمواوغلي‌ به‌ سراغمان‌ آمد وبا دوستي‌ از اهالي‌ قزوين‌ كه‌ در فن‌شطرنج‌ استاد بود و اغلب‌ در قهوه‌ خانه‌سن‌ ميشل‌ بازي‌ را مي‌برد و تدريس‌ هم‌مي‌كرد وضعيت‌ مالي‌ بهتري‌ داشت‌،نسبت‌ به‌ ما جوانان‌ گرسنه‌ لطف‌ خاصي‌داشت‌ و اطعام‌ مساكين‌ مي‌كرد». در گيرو دار جنگ‌ جهاني‌ اول‌ كه‌ نهضت‌ جنگل‌شروع‌ شده‌ بود بعد از مدتي‌ دچار تفرقه‌مي‌شود و نهضت‌ به‌ دو شاخه‌ انقلابيون‌(روشنفكران‌) و جنگليان‌ تقسيم‌مي‌شود. در جريان‌ كنگره‌ شرق‌ در باكوكه‌ سيد جعفر جوادزاده‌ (معروف‌ به‌پيشه‌وري‌) كه‌ وزير امورخارجه‌ دولت‌انقلابي‌ جنگل‌ بود و به‌ نمايندگي‌ ازگيلان‌ شركت‌ داشت‌. حيدرخان‌عمواوغلي‌ كه‌ از اوضاع‌ گيلان‌ اطلاع‌يافته‌ بود براي‌ آن‌ كه‌ از اختلاف‌جلوگيري‌ كند در همان‌ كنگره‌ به‌انقلابيون‌ توصيه‌ كرد كه‌ با جنگليان‌آشتي‌ كنند و چنين‌ هم‌ شد. همچنين‌ هردو طرف‌ توافق‌ خود را براي‌ ورودحيدرخان‌ عمواوغلي‌ به‌ گيلان‌ و شركت‌وي‌ در اداره‌ حكومت‌ اعلام‌ كردند و خبرتصميم‌ عزيمت‌ حيدرخان‌ عمواوغلي‌ به‌گيلان‌ به‌ زودي‌ در همه‌ جا منتشر شد.متعاقب‌ ورود عمواوغلي‌ به‌ گيلان‌ درسال‌ 1921 ميلادي‌ كميته‌ انقلابي‌ جديدبا شركت‌ او و ميرزا كوچك‌ خان‌ و ديگررهبران‌ جنگل‌ تشكيل‌ مي‌شود اما بعد ازمدتي‌ وجود حيدرخان‌ عمواوغلي‌ دركميته‌ جديد چون‌ نيش‌ خاري‌ چشم‌ كوتاه‌بين‌ سران‌ دست‌ دوم‌ انقلاب‌ را آزارمي‌داد، حيدرخاني‌ كه‌ توانسته‌ بود براي‌نهضت‌ جنگل‌ پول‌ فراهم‌ آورد.حيدرخاني‌ كه‌ با يك‌ كشتي‌ اسلحه‌ به‌جنگل‌ آمده‌ بود حيدرخاني‌ كه‌ در سوابق‌درخشان‌ در انقلاب‌ مشروطه‌ ايران‌

سال‌ 1921 براي‌ ايران‌،سالي‌ ناميمون‌ بود در اين‌سال‌ وطن‌ از وجود سه‌فرزند برومند خود به‌سختي‌ پرورش‌ داده‌ بود:شيخ‌ محمد خياباني‌ درتبريز، كلنل‌ محمدتقي‌خان‌ پسيان‌ در مشهد وحيدرخان‌ عمواوغلي‌ درگيلان‌ محروم‌ شدداشت‌، حيدرخاني‌ كه‌ تمام‌ اروپا را وجب‌به‌ وجب‌ گشته‌ بود و در تمام‌ دنيا با سران‌آزاديخواهان‌ ارتباط‌ داشت‌، حيدرخاني‌كه‌ نقش‌ سازنده‌اش‌ در انقلاب‌ 1917روسيه‌ فراموش‌ شدني‌ نبود، حيدرخان‌عمواوغلي‌ كه‌ تمام‌ احرار ايران‌ چون‌ جان‌گرامي‌ دوستش‌ داشتند و آخرالامرحيدرخان‌ زباندان‌ و مهندس‌، سروري‌ وحكومتش‌ بر تمام‌ سران‌ جنگل‌ - چون‌ دركارد رهبريش‌ افراد ورزيده‌ و وارد به‌سياست‌ جهاني‌ كمتر ديده‌ مي‌شد حتي‌خود ميرزا كوچك‌ يك‌ مرد ديني‌ بيش‌نبود كه‌ همه‌ مظاهر انقلاب‌ را از دريچه‌ديانت‌ مي‌نگريست‌ - مشهود و غير قابل‌امكار بود و اين‌ براي‌ ميرزا كوچك‌ خان‌گران‌ مي‌آمد و از اين‌ بابت‌ سخت‌ دل‌آزرده‌ بود و دشمنان‌ كميته‌ انقلاب‌ به‌ميرزا كوچك‌ خان‌ وانمودند كه‌ بر ضدوي‌ كودتايي‌ در شرف‌ انجام‌ است‌سرانجام‌ ميرزا كوچك‌ خان‌ در جلسه‌خصوصي‌ با معين‌ الرعايا (حسين‌آلياني‌) و اسماعيل‌ جنگلي‌ و گائوك‌آلماني‌ و عبدالحسين‌ ثقفي‌ و محمدپيربازاري‌ و عبدالحسين‌ شفايي‌ به‌اتفاق‌ آرا قرار بر دستگيري‌ اعضا كميته‌انقلاب‌ و محاكمه‌ آنها مي‌گذارند.

حيدرخان‌ عمواوغلي‌ بعد از رهايي‌ ازترور نافرجام‌ وي‌ در ملاسراء سرانجام‌دستگير و به‌ همراه‌ يكي‌ از جنگليان‌ به‌نام‌ حسن‌ رضايي‌ در كسما زنداني‌ وسپس‌ كشته‌ مي‌شود.

سال‌ 1921 براي‌ ايران‌، سالي‌ ناميمون‌بود در اين‌ سال‌ وطن‌ از وجود سه‌ فرزندبرومند خود به‌ سختي‌ پرورش‌ داده‌ بود:شيخ‌ محمد خياباني‌ در تبريز، كلنل‌محمدتقي‌ خان‌ پسيان‌ در مشهد وحيدرخان‌ عمواوغلي‌ در گيلان‌ محروم‌شد. عارف‌ قزويني‌ شاعر پاكباخته‌انقلابي‌ مي‌نويسد:

 

 

متعاقب‌ ورود عمواوغلي‌ به‌گيلان‌ در سال‌ 1921 ميلادي‌كميته‌ انقلابي‌ جديد با شركت‌او و ميرزا كوچك‌ خان‌ و ديگررهبران‌ جنگل‌ تشكيل‌ مي‌شوداما بعد از مدتي‌ وجودحيدرخان‌ عمواوغلي‌ در كميته‌جديد چون‌ نيش‌ خاري‌ چشم‌كوتاه‌ بين‌ سران‌ دست‌ دوم‌انقلاب‌ را آزار مي‌داداين‌ تصنيف‌ در دوره‌ دوم‌ مجلس‌ شوراي‌ملي‌ در تهران‌ ساخته‌ شده‌ است‌ به‌واسطه‌ عشقي‌ كه‌ حيدرخان‌ عمواوغلي‌بدان‌ داشت‌ ميل‌ دارم‌ اين‌ تصنيف‌ به‌يادگار آن‌ مرحوم‌ طبع‌ گردد:

از خون‌ جوانان‌ وطن‌ لاله‌ دميده‌از ماتم‌ سرو قدشان‌ سرو خميده‌

در سايه‌ گل‌ بلبل‌ از اين‌ غصه‌ خزيده‌گل‌ نيز چون‌ در غمشان‌ جامه‌ دريده‌

چه‌ كج‌رفتاري‌ اي‌ چرخ‌، چه‌ بدكرداري‌ اي‌چرخ‌سركين‌ داري‌ اي‌ چرخ‌، نه‌ دين‌ داري‌ نه‌ آئين‌ داري‌ اي‌ چرخ‌

خوابند و گيلان‌ و خوابند وزيران‌بردند به‌ سرقت‌ همه‌ سيم‌ و زر ايران‌

ما را نگذارند به‌ يك‌ خانه‌ ويران‌يارب‌ بستان‌ داد فقيران‌ ز اميران‌

چه‌ كج‌ رفتاري‌ اي‌ چرخ‌، چه‌ بد كرداري‌ اي‌ چرخ‌سركين‌ داري‌ اي‌ چرخ‌، نه‌ دين‌ داري‌ نه‌ آئين‌ داري‌ اي‌ چرخ‌

گرامي‌ باد ياد شهداي‌ مشروطه‌

منبع‌

چكيده‌ انقلاب‌ حيدرخان‌ عمواوغلي‌، نوشته‌ رحيم‌رضازاده‌ ملك‌